GROENLO — Zondagsverhaal: Namen die blijven spreken in de stilte van 4 mei

In 2025 was het tachtig jaar geleden dat de Tweede Wereldoorlog ten einde kwam, een periode die voor velen ver weg lijkt, maar die in Groenlo nog altijd zichtbaar is. Niet alleen in verhalen die worden doorgegeven, maar ook op plekken waar de geschiedenis tastbaar blijft. Op 4 mei wordt het stil in de stad. In het park aan de Lichtenvoordseweg, op de hoek met de Winterswijkseweg, komen mensen samen bij het oorlogsmonument. Kransen en bloemen worden neergelegd en precies om acht uur vallen de gesprekken weg. Twee minuten lang lijkt alles even stil te staan. Alleen het ruisen van de bomen blijft hoorbaar.

Voorafgaand aan dat moment komen mensen op verschillende plekken in de stad samen. Sommigen staan stil bij de oorlogsgraven op de begraafplaats aan de Lichtenvoordseweg, anderen sluiten later aan bij het monument. Uiteindelijk komt het samen op één plek, waar de namen worden genoemd en de stilte wordt gedeeld.

Op de katholieke begraafplaats wordt het verleden tastbaar. Tussen de graven ligt ook Henk Borgijink uit Voor-Beltrum. Hij werd op 2 april 1945 doodgeschoten door terugtrekkende Duitse soldaten, op een moment dat de bevrijding al dichtbij was. De oorlog liep op zijn einde, maar juist in die laatste dagen vielen er nog slachtoffers. Zijn naam staat niet op zichzelf. Op dezelfde begraafplaats liggen ook zes Britse militairen begraven. Jong waren ze, vaak nog maar begin twintig, toen ze hier in maart en april 1945 omkwamen tijdens de gevechten in deze regio. Ze kwamen uit een ander land, spraken een andere taal, maar hun laatste rustplaats ligt in Groenlo. Hun graven worden onderhouden en hun namen worden ieder jaar opnieuw genoemd, zodat ze niet verdwijnen in de anonimiteit van de geschiedenis. Het zijn stille herinneringen aan de prijs die voor vrijheid is betaald.

Toch zijn niet alle verhalen even zichtbaar. Voor de oorlog kende Groenlo ook een Joodse gemeenschap. Mensen die hier woonden, werkten en hun leven opbouwden, met winkels, gezinnen en een plek in de stad die net zo vanzelfsprekend was als die van anderen. Tijdens de bezettingsjaren veranderde dat stap voor stap. Zij werden buitengesloten, geregistreerd en uiteindelijk weggevoerd. Velen van hen keerden niet meer terug.

Op het monument staan hun namen. In totaal gaat het om zestig Joodse inwoners uit de gemeente die tijdens de oorlog omkwamen. Zestig levens, samengebracht op één plek. Namen die verwijzen naar mensen die ooit door dezelfde straten liepen als wij nu doen. Via onder meer het Digitaal Joods Monument en Stolperstenen Groenlo zijn sommige van die levens weer deels zichtbaar geworden. Namen krijgen weer een verhaal en laten zien hoe dichtbij deze geschiedenis eigenlijk is.

Tussen die namen bevinden zich ook verhalen die nog dichterbij komen. Op de oude begraafplaats aan de Halve Maanweg ligt een klein grafje dat je gemakkelijk voorbijloopt als je niet weet waar je moet kijken. Daar ligt Sonny Heiny Cohen, een jongetje van nog geen zes jaar oud, afkomstig uit Dinxperlo. Tijdens de oorlog zat hij ondergedoken bij de familie Ormel, net buiten Groenlo. Zijn ouders verbleven elders, in de hoop dat hun zoon op deze manier veilig zou zijn. Het was een keuze die veel ouders in die tijd maakten, vaak zonder te weten of ze elkaar ooit nog terug zouden zien.

Bij de familie Ormel werd Sonny opgenomen en beschermd. In een tijd waarin het verbergen van Joden levensgevaarlijk was, namen zij een groot risico. Het was een stille vorm van verzet, zonder wapens, maar met grote gevolgen als het ontdekt zou worden. Toch bleef hij vooral een kind. Iemand die buiten speelde, rondliep in de weilanden en de wereld nog niet begreep zoals volwassenen dat deden.

Op 24 maart 1945 ging het mis. Terwijl hij met andere kinderen buiten speelde in een weiland bij de spoorlijn tussen Groenlo en Winterswijk, werd die spoorlijn beschoten door geallieerde vliegtuigen. De oorlog was bijna voorbij. De bevrijding van Groenlo zou nog maar enkele dagen duren. Voor Sonny kwam die bevrijding te laat. Hij werd geraakt door een granaatscherf en overleed ter plekke. De andere kinderen bleven ongedeerd achter. Zijn begrafenis vond plaats in stilte. In de nacht werd hij naar de Hervormde begraafplaats gebracht en daar begraven. Zelfs toen kon niet openlijk worden gezegd wie hij was. Zijn naam bleef verborgen, net als zijn verhaal. In de jaren daarna veranderde dat langzaam. Verhalen kwamen naar boven, herinneringen werden gedeeld en namen kregen weer betekenis. Toch ligt zijn graf er nog altijd op een plek waar je gemakkelijk aan voorbijloopt.

Wanneer het op 4 mei stil wordt in Groenlo en heel Nederland, gaat het niet alleen om de grote geschiedenis van de oorlog. Het gaat om de mensen die daar onderdeel van waren. De jonge soldaten die hier hun leven verloren, de man uit de streek die de bevrijding niet meer meemaakte en de mensen uit de Joodse gemeenschap die nooit meer terugkeerden. Maar die stilte reikt verder dan alleen Groenlo. Op 4 mei worden overal slachtoffers van oorlog en geweld herdacht, waar ook ter wereld. Het maakt dat het moment van stilte niet alleen terugkijkt, maar ook raakt aan het heden.

Dit jaar is het 81 jaar geleden dat de Tweede Wereldoorlog eindigde. Sindsdien leven we hier in de Achterhoek in vrijheid. Op 4 mei herdenken we in Groenlo alle slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en iedereen die sindsdien is omgekomen in oorlogssituaties en tijdens vredesmissies, waar ook ter wereld.

Je bent welkom bij de herdenking bij het Glazen Monument aan de Lichtenvoordseweg. Inloop vanaf 19.00 uur, de bijeenkomst begint om 19.15 uur. Met muziek, verhalen en dans wordt het een respectvolle en gezamenlijke herdenking.

Om 20.00 uur zijn we twee minuten stil. Aansluitend volgt de bloemlegging en is er gelegenheid om zelf bloemen te leggen. Daarna ben je van harte welkom bij Scouting Groenlo om samen na te praten.